Groene uitvaart

Wie natuurvriendelijk en milieubewust geleefd heeft, wil ook graag milieuvriendelijk afscheid nemen van het leven. Wat is er mogelijkheid op het gebied van “de groene uitvaart”?

In de regio Utrecht zijn er drie natuurbegraafplaatsen:

Hoe kan je een groene uitvaart realiseren?

Opbaren
Elektrisch koelen vraagt weinig energie, maar graszoden zijn het duurzaamst.

In Nederland wordt op dit moment vooral opgebaard met behulp van koelapparatuur. Als de overledene naar een rouwcentrum wordt overgebracht, dan wordt het lichaam in de periode d t het niet opgebaard is in een gekoelde ruimte bewaard. (Een soort van koelcel.) Bij thuisopbaringen wordt er vaak gebruikt gemaakt van een koeltafel, bedkoeling of kistkoeling. Dat is een apparaat dat onder de kist of het bed wordt geplaatst en waarmee het lichaam van de overledene gekoeld wordt.

Bij 5 dagen in de koelruimte in het uitvaartcentrum wordt er 90 Watt verbruikt, en dit correspondeert met 0,4 milieupunten.

Een bedkoeling bij een thuisopbaring kost ongeveer drie keer zoveel. Ter vergelijking (en misschien ook ter relativering): het is vergelijkbaar met wat een wasmachine of een vrieskist in een maand gebruikt.

Opbaring op graszoden
Deze methode van opbaren is in ons land geïntroduceerd door antroposofen, Rudolf Steiner beschrijft het in zijn boek De wereld van de gestorvenen. Antroposofen kiezen ervoor omdat het beter is voor de weg die de ziel moet gaan – koelen zou een negatief effect hebben op de ziel – milieubewuste uitvaartondernemers prijzen het de laatste jaren aan als een duurzaam alternatief voor de koeltafel.

De methode houdt in dat er graszoden onder de kist of het bed van de overledene worden geplaatst die tweemaal daags flink moeten worden besprenkeld met water. Gras werkt verkoelend. De koolstofassimilatie maakt dat er warmte uit de omgeving wordt onttrokken, omdat het gras warmte nodig heeft. Daardoor wordt de ruimte koeler. Volgens `antroposofisch` recept kan aan het water kwartsdruppels en rozemarijn (etherische olie) worden toegevoegd. Of dit werkelijk noodzakelijk is om de koeling te bevorderen is de vraag, Steiner schrijft dat `de combinatie van deze elementen zorgt voor het aangaan van processen die het sterfproces ondersteunen`.

Opbaren met graszoden

Iedereen die een tuin heeft kan deze graszoden zelf uitsteken. Neem flinke zoden, zeker 10 tot 15 cm, met wortel en al, en leg die onder de kist of het bed. Eventueel op een mooie ondergrond, bijvoorbeeld schalen met een hoge rand. Na de opbaring kunnen de zoden gewoon weer worden teruggelegd in de tuin.

Afhankelijk van het weer en het klimaat in de ruimte waar de overledene ligt, kunnen graszoden minder effectief zijn dan een koelapparaat. Het is in ieder geval wel een stuk sfeervoller. In de zomer raden wij dit echter af.

Thanatopraxie
Thanatopraxie is een lichte en tijdelijke vorm van conservering van de overledene. Doel: gedurende de periode van opbaring de lijkontbinding tijdelijk remmen, de hygiëne bevorderen en de overledene een natuurlijker en toonbaarder aanzicht geven. Met deze methode wordt dus slechts een tijdelijk uitstel van de intreding van de ontbindingsverschijnselen bereikt en beoogd.

Ontsnapt formaline bij de crematie in de lucht en komt het bij begraven in de bodem en het grondwater terecht? Hoogleraar Milieukunde Lucas Reijnders zegt in Het Uitvaartwezen van juni 2007 dat de formaline tijdens de uitvaart is uitgereageerd, dus geen belasting voor het milieu betekent.

Uitvaartkist
De meerderheid van de Nederlanders wordt op dit moment begraven in een eikenhout gefineerde, spaanplaten kist. Deze is goedkoop, vergaat redelijk snel, maar is niet geheel milieuvriendelijk, omdat de kist milieuonvriendelijke lijmen bevat die in het milieu belanden. Dat mag van de overheid. Wat mag niet van de overheid? Kist en binnenbekleding mogen niet gemaakt zijn van kunststoffen of metalen. Een crematiekist moet uit brandbaar materiaal bestaan. Een uitzondering wordt gemaakt voor de kleine delen zoals handvatten, schroeven en ornamenten, omdat deze bij crematie makkelijk van de kist verwijderd kunnen worden en bij begraven de ontbinding van het lijk niet in de weg staan.

Bepaalde lijmen en lakken zijn toegestaan: ureumformaldehydelijm, ureumformaldehydelijm, PVAC-lijm (polyvinylacetaat), PVAC-lijm (polyvinylacetaat) en nitrocelluloselak.

Geheel milieuvriendelijk zijn de standaardkisten dus niet. Inmiddels zijn er veel milieuvriendelijke alternatieven voor de standaardkist op de markt (soms met veelzeggende namen): de dooskist, de kartonnen doodskist, de eco-kist etc. Allemaal recyclebaar en/of biologisch afbreekbaar. Niet zelden fraai bovendien. Gemaakt van karton, wilgetenen of duurzaam geproduceerd hout. Duurzaam geproduceerd hout is snelgroeiend binnenlands hout (populier, wilg, hout van knotwilgen) met het FSC Keurmerk (of een gelijkwaardig keurmerk).

Urnen en kisten van bamboe

Verschil tussen `begraafkisten` en `crematiekisten`Uit onderzoek blijkt dat het bij de keuze van een milieuvriendelijke kist uitmaakt of je wordt begraven of gecremeerd. Bij begraven zijn kisten van karton, bamboe, riet of wilgentenen de meest duurzame keuzes. Bij cremeren is een houten kist het duurzaamst, omdat er dan minder gas hoeft te worden gebruikt.

Cremeren zonder kist lijkt misschien milieuvriendelijker, maar is het niet, omdat er dan (vanwege het ontbreken van een omhulsel) meer brandstof nodig is.

De bekleding van een kist bestaat vaak uit katoen. Dat heeft tot gevolg dat 30% van de milieubelasting van de kist door de bekleding komt. De katoenteelt is sterk milieubelastend door het gebruik van bestrijdingsmiddelen en het enorme gebruik van water bij de productie en het bleken en verven van het product.

Goede alternatieven zijn hennep, bamboe- en brandnetelvezel. Maar is een bekleding echt nodig? U kunt ook zelf een mooie doek in de kist leggen.

Als een milieuvriendelijke kist van ver moet komen, dan wordt de milieuvriendelijkheid gedeeltelijk teniet gedaan door het transport. Kies daarom voor kisten uit eigen land.

De meest milieuvriendelijke optie bij begraven is natuurlijk: geen kist. Begraven worden in een lijk- of rouwwade van natuurlijke materialen is niet alleen daadwerkelijk, maar ook qua uitstraling, al snel natuurlijk te noemen.

Bloemen
Voor veel mensen horen bloemen bij een uitvaart. Maar helaas zijn die prachtige, troostrijke ruikers ware milieuverontreinigers. Niet zo zeer de bloemen zelf, als wel de wijze waarop ze geproduceerd worden.

Als u eens per week een bosje bloemen koopt van de meest verkochte soort, dan zorgt dat voor 450 kg CO2-uitstoot per jaar. Dat is vergelijkbaar met een autorit van Amsterdam naar Bordeaux in Frankrijk en terug (2.100 km). Behalve voor klimaatbelasting, zorgen bloemen ook voor milieubelasting vanwege het gebruik van bestrijdingsmiddelen, meststoffen en water.

Giftige bestrijdingsmiddelen

Bij de gewone teelt van bloemen chemische en milieuonvriendelijke bestrijdingsmiddelen gebruikt. Gelukkig groeit vanuit de agrarische sector steeds meer het besef dat vermindering van het gifgebruik noodzakelijk is. Een groeiend aantal telers toont aan dat bloementeelt zonder gif, zoals vijftig jaar geleden nog heel gewoon was, ook nu nog mogelijk is. Ook nemen de Nederlandse bloementelers steeds meer energiebesparende maatregelen.

Er zijn inmiddels meerdere keurmerken die iets zeggen over de productiewijze:

  • Het EKO-keurmerk
  • Het Milieukeur
  • De Barometer Duurzame Bloemist.
  • Fair Flowers Fair Plants-label

Bij het EKO-keurmerk gaat het uitsluitend om agrarische producten en er wordt mee aangegeven dat ze geheel biologisch geteeld zijn, er is dus geen gebruik gemaakt van chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Alleen biologische bestrijdingsmiddelen mogen worden gebruikt (lieveheersbeestjes, roofmijt et cetera) en natuurlijke middelen ter bestrijding van ziekten, zoals koper en zwavel.

Veel biologische bloemen zijn seizoensbloemen uit Nederland of omringende landen. Seizoensbloemen vergen weinig brandstof voor transport en zijn dus zeker een goede keuze. Deze biologische bloemen zijn verkrijgbaar bij een beperkt aantal bloemisterijen, sommige natuurvoedingswinkels en pompstations. Verkooppunten vindt u via de Biogids: www.biogids.nl.

Bij volledig biologisch geteelde bloemen moet u er wel genoegen mee nemen dat kleine onvolkomenheden aan de steel, de bloem of het blad kunnen voorkomen. Op biologische bloemen staat behalve het EKO-keurmerk ook het Europese keurmerk voor biologische landbouw.

Het Milieukeur, herkenbaar aan het label met vuist en de tekst ‘milieukeur’, kan zowel aan voedingsmiddelen als niet-voedingsmiddelen worden toegekend. Het betekent dat deze producten aanmerkelijk minder milieubelastend zijn dan soortgelijke andere producten. Bij agrarische producten en voedingsmiddelen garandeert het Milieukeur een bepaalde landbouwmethode, waarbij sommige bestrijdingsmiddelen alleen onder bepaalde omstandigheden en in maximale hoeveelheden worden toegestaan en maar weinig kunstmest wordt gebruikt.

Milieukeur let ook op het productieproces: wordt er zuinig omgesprongen met water en energie? En wat gebeurt er met het afval? Bloemen met Milieukeur zijn verkrijgbaar in diverse warenhuizen en winkels.

Stichting Milieukeur (SMK) ontwikkelde voor een aantal specifieke productgroepen, waaronder de bloemist, certificatieschema’s met drie niveaus (brons, zilver, goud). Het gouden niveau ervan is gelijk aan Milieukeur. Met de Barometer Duurzame Bloemist toont een bloemist aan dat hij duurzaam onderneemt. Dit doet hij door een duurzamere bedrijfsvoering en een inkoop van duurzamere bloemen en planten. Afhankelijk van het inkooppercentage duurzamere bloemen en planten en het aantal punten dat wordt behaald op de bedrijfsvoering, wordt de bloemisterij gecertificeerd op het bronzen, zilveren of gouden niveau van de Barometer. Het gouden niveau is gelijk aan Milieukeur.

Fair Flowers Fair Plants (FFP) wil de productie van duurzaam geteelde bloemen en planten stimuleren. De Europese Gemeenschap en het Productschap Tuinbouw ondersteunen dit initiatief door het geven van subsidies voor voorlichting over deze bloemen en planten.

Producten met het FFP-keurmerk voldoen aan hoge eisen op het gebied van milieu en sociale aspecten en verkopen hun producten onder een speciaal Fair Flowers Fair Plants-label.

Neem bloemen van het seizoen, die kosten meestal minder energie en bestrijdingsmiddelen.

Neem in plaats van een hele bos bloemen, één bloem mee naar de uitvaart.

Vraag aan uw uitvaartgasten of ze één bepaalde bloem willen meenemen (een zonnebloem of een roos) en stel daar zelf één bijzonder boeket uit samen.

Het allerbeste voor het milieu en ook nog eens het goedkoopste is om bloemen uit de eigen tuin te nemen, mits in de tuin alleen met ecomiddelen wordt gewerkt.

Rouwkaart
Bedroefd maar op duurzame wijze delen wij u mee dat…

Misschien denkt u dat de meest milieuvriendelijke methode om anderen op de hoogte te brengen van een overlijden en te melden wanneer de uitvaart plaatsvindt een bericht via de mail is. Dat is nog maar de vraag, want internet vreet energie. Internet is goed voor 2 procent van het totale energieverbruik, ongeveer evenveel als de luchtvaart. Internet is verantwoordelijk voor circa 1,5 procent van het wereldwijde energiegebruik. En het ICT-verbruik groeit razendsnel.

“Even googelen kost net zoveel energie als een uur een spaarlamp laten branden. Als deze groei tot 2030 aanhoudt, dan zou het energiegebruik van alleen internet al net zo groot zijn als het mondiale energieverbruik van nu,” aldus sitemanager Kees Loer van datacentrum TCN Eemshaven in Intermediair.

Het is niet altijd makkelijk te weten wat de meest milieuvriendelijke manier is, zeker niet als je niet alle informatie voorhanden hebt of niet in staat bent deze goed te beoordelen, en als zogenaamde experts, waar je je op denkt te kunnen verlaten, elkaar tegenspreken. En soms is het een kwestie van schipperen tussen verschillende mooie principes en idealen. Eén voorbeeld: diverse wereldwinkels hebben condoleancekaarten in hun assortiment. Die zijn gemaakt van gerecycled papier en via een milieuvriendelijke productieproces gefabriceerd. Echter: ze komen van ver. Kies je ervoor mensen die in armoede leven meer te laten verdienen of neem je toch de meest milieuvriendelijke variant: de rouwkaart van gerecycled papier en milieuvriendelijk vervaardigd uit eigen land?

Milieuvriendelijk drukwerk
Kiest u voor drukwerk, kies dan voor milieuvriendelijk papier en drukwerk. Dat is: 100% gerecycleerd papier, papier dat wordt gemaakt uit oud papier. Kringlooppapier is herkenbaar aan het kringlooplabel. Kijk uit naar de vermelding `recycled` of `gerecycleerd`. Papier van vezels die afkomstig zijn van bossen die op een duurzaam verantwoorde manier beheerd worden (FSC-papier en PEFC-papier). Ongebleekt papier. Bleken gebeurt met chloor. Papier dat is bewerkt met een plantaardig wasmiddel in plaats van organische solventen. Organische solventen hebben nadelige effecten op milieu en gezondheid. Papier waarbij geen isoprophyl-alcohol is gebruikt. Isoprophyl-alcohol, dat in het standaard drukprocedé, is zeer belastend voor het milieu. Drukwerk waarbij de inkt op vegetale basis is, dat is inkt waar de minerale oliefractie vervangen is door plantaardige olie. (Soja-inkt bijvoorbeeld.) En waar u ook op kunt letten: Hoe hoger het gramgewicht hoe belastender voor het milieu.

Vervoer
Het vervoer is verreweg het meeste vervuilende onderdeel van de uitvaart. Waarom gaan mensen niet lopen, in plaats van twintig volgauto`s te nemen?, vraagt Han Remmerswaal zich af in Delta, het universiteitsblad van de TU Delft, een van de onderzoekers van het enige onderzoek naar de milieuaspecten van de uitvaart. Hij zegt: “Ik vind dat wel iets eerbiedigs en sereens hebben, en het scheelt zeventig procent emissie in het voortraject.”

Uit onderzoek van TU Delft blijkt dat de rouwstoet de grootste aanslag doet op het milieu. En dan gaat het niet zo zeer om het vervoer van de overledene (van huis naar rouwcentrum en van rouwcentrum naar begraafplaats e.d.), maar om het aantal autokilometers die de gasten op de dag van de uitvaart afleggen. Want dat gaat meestal om meerdere auto`s. Deze stoet veroorzaakt 12,6 milieupunten.

De onderzoekers zijn dan uitgegaan van een uitvaartplechtigheid waaraan honderd personen deelnemen, die merendeels hun eigen auto gebruiken en met elkaar op de dag van de uitvaart 600 kilometer rijden. De belangrijkste milieuaspecten van die rouwstoet zijn: energieverbruik en uitlaatgassen (met name Nox-uitstoot van dieselauto`s).

Niet iedereen zal het prettig vinden zijn of haar gasten te verplichten te lopen of te fietsen. Er zijn nog andere mogelijkheden die ervoor zorgen dat er zo min mogelijk autokilometers worden gemaakt:

Zorg ervoor dat de diverse onderdelen, de afscheidsplechtigheid, de begrafenis of crematie, en de condoleance, op loopafstand van elkaar plaatsvinden.

Kies locaties die goed bereikbaar zijn met het openbaar vervoer en vermeldt op rouwkaarten deze openbaar vervoerverbindingen duidelijk. Desgewenst kunt u er een zin aan toevoegen, een variant op `de overledene hield veel van bloemen`: `de overledene was bij leven zeer milieubewust en stelt het op prijs als u bij zijn uitvaart gebruik maakt van het openbaar vervoer.`

Regel zelf een bus die de mensen van de plek waar de afscheidsdienst wordt gehouden naar de plaats van de begrafenis of crematie brengt. Beter één bus dan 7 auto`s. Bovendien kan de sfeer in de bus als zeer bijzonder en troostrijk worden ervaren.

Stel fietsen beschikbaar waarmee mensen van de ene plek naar de andere kunnen gaan (reken maar dat zo`n uitvaart lang in het geheugen blijft) of vraag mensen met de fiets te komen als dat enigszins mogelijk is.

Consumpties
Alles op één plek, mét biologische broodjes en koffie met een EKO-keurmerk

Vaak wordt een uitvaart (begrafenis of crematie) voorafgegaan door een afscheidsdienst en afgesloten met een bijeenkomst met drank en eten. (Uiteenlopend van een eenvoudig plakje cake plus kopje koffie tot een uitgebreide koffietafel.) Hoe kunt u deze bijeenkomsten zo milieuvriendelijk laten plaatsvinden?

Zorg er voor dat er geen grote afstand ligt tussen de plaats van de uitvaart en de plek waar de koffietafel plaatsvindt. Want de rouwstoet is het meeste vervuilende onderdeel van een uitvaart, zo blijkt uit onderzoek.

Wordt u in de gelegenheid gesteld de ruimte zelf aan te kleden, maak dan gebruik van ecologisch verantwoorde kaarsen en bloemen. Een milieuvriendelijke koffietafel is een biologische koffietafel, met bij voorkeur regionale producten die niet van ver hoeven te komen.

Biologisch geteeld betekent dat er geen gebruik is gemaakt van kunstmest of chemische bestrijdingsmiddelen. Dieren krijgen biologisch veevoer en er zijn strenge eisen ten aanzien van hun behandeling. Ook wordt er wisselteelt toegepast, zodat de bodem niet uitgeput raakt.

Biologische producten zijn herkenbaar aan het EKO-keurmerk dat in Nederland de garantie is voor biologische kwaliteit. De controle hierop vindt plaats door SKAL (Stichting Keurmerk Alternatieve Landbouwmethoden). Steeds meer uitvaartcentra serveren biologische consumpties.

Asbestemming
Door het crematieproces komen er schadelijke stoffen in de as terecht. Asverstrooiing op zee is minder belastend voor het milieu dan verstrooiing op land, maar verstrooiing op zee brengt vaak een milieuverontreinigende wijze van vervoer met zich mee: per boot of per vliegtuig.

Met de toename van het aantal crematies stijgt ook het aantal Nederlanders dat hun as na crematie verstrooid wil zien in de `vrije natuur`. Maar volgens onderzoek “Terug naar de natuur” van april 2009 door Alterra Wageningen UR blijkt dit schadelijk voor de natuur.

Dat levert een interessante paradox op voor mensen die na hun dood terug willen naar de natuur want hun wens blijkt schadelijk voor diezelfde natuur. Dit werd al langer vermoed maar is nu bevestigd door onderzoek van Alterra Wageningen UR in opdracht van Minister Verburg.

Het onderzoek gaat vooral in op de ecologische effecten van het begraven en het verstrooien. Aanleiding voor het onderzoek was de vestiging van natuurbegraafplaatsen op diverse plekken in Nederland.

Volgens het rapport is vooral het uitstrooien van de as schadelijk voor flora en, in mindere mate, fauna. Dat is bovenal het gevolg van ‘vermesting’. As bevat fosfaat en calcium. ‘Direct en indirect zijn dat voortreffelijke meststoffen,’ zegt Hans de Molenaar, hoofdauteur van het onderzoek. ‘Vermesting’ is desastreus voor juist de meest kwetsbare, en zeldzamere natuur.

Grafmonument
Natuurstenen grafmonumenten zijn vaak milieubelastend en kindonvriendelijk. Heel globaal kun je zeggen dat: Een grafmonument van natuurlijke en afbreekbare materialen milieuvriendelijk is. Hoe groter en bewerkelijker het grafmonument, hoe slechter voor het milieu. Hoe groter de afstand tussen producent en consument, hoe slechter voor het milieu.

Maar er spelen meer factoren een rol: De herkomst van de grafsteen bijvoorbeeld. Het `tweede leven` van een monument. Want wat gebeurt er met een monument als een graf geruimd wordt?

Natuurstenen grafmonumenten zijn vaak zeer milieubelastend vanwege de winning ervan. In Nederland is de granieten grafsteen favoriet (grafstenen zorgen voor 50% van de Nederlandse omzet in natuursteen, bron: Algemene Nederlandse Bond van Natuursteenbedrijven), en die is vaak afkomstig uit India, waar het natuursteen in steengroeven uit de rotsen wordt gezaagd. Dat gaat dikwijls gepaard met een behoorlijke landschapsaantasting. Ook kost het veel energie, net als het transport van het natuursteen. Behalve de blijvende schade aan het milieu, is er ook sprake van barre werkomstandigheden, kinderarbeid, uitbuiting en corruptie.

Stenen monumenten die op de begraafplaats achterblijven nadat het graf is geruimd, verdwijnen tegenwoordig in een vergruizer om vervolgens in de wegenbouw te worden hergebruikt. (Vroeger werden stenen hergebruikt in stoepen en drempels, maar dat vind men nu te weinig piëteitsvol.)

Een interessante optie is het hergebruiken van bestaande grafmonumenten. Op sommige begraafplaatsen wordt die mogelijkheid aangeboden. Dan hoeft alleen de oude tekst te worden verwijderd en de nieuwe aangebracht.